PÅ SKATTEJAKT: Artikkelforfattaren speidar etter gull ved gullgrua ovanom Frøkedalsvatnet. (Foto: Ketil Rage)
PÅ SKATTEJAKT: Artikkelforfattaren speidar etter gull ved gullgrua ovanom Frøkedalsvatnet. (Foto: Ketil Rage)

På jakt etter edle steinar

Publisert 17.09.2017 kl. 06.00.

På slutten av 1800-talet vart det gjort fleire freistnader på gruedrift i Tysnes herad. Det vart leita etter svovelkis i Selvågen og gull på Reksteren. Men draumen om god forteneste hos investorane skrumpa inn i takt med dei små mengdene metall som vart utvunne. I dag ligg gruene der som større og mindre hol i berget somme stader. Berre i Selvågen kan ein i dag trygt utforska ei ordentleg grue.

Den alltid like geskjeftige bergensaren Hermand Hermandsen, som hadde slått seg ned i Gjersvik og raskt etablerte både landhandel, dampskipskai og bank – og også heradshus – som for ei stund vart den mest sentrale staden i heradet, prøvde også å tena pengar på gruedrift då det vart funne det ein meinte var større forekomstar av malm i området så tidleg som i 1870-åra. Det viste seg at det var av mindre verdi, men Hermandsen gav seg ikkje, og byrja med gruvedrift i Jektavikjo saman med to andre kompanjongar – J. Krüger og Torkel J. Johnsen, fortel Ernst Berge Drange i gards- og ættesoga band 3.

Hermandsen prøvde til og med å bryta litt nett ved dampskipsbryggja. Men så gjekk dei to medeigarane i drifta konkurs i 1873. Då «Gjersvigs Gruber» vart registrert av skifteretten, eigde dei ikkje mindre enn 97 stålborar, og sat med ein verdi av 200 tonn jarnmalm, så ein ser at drifta må ha vore av eit visst omfang.

Også andre stader i Gjersvik vart det leita etter malm. Det var også nokre utanlandske interessentar inne i biletet som vart tilbode å kjøpa rettar til malmen av det lokale laget med agronom Amund Utne i spissen, men dei trekte seg alt i 1874.


På jakt etter gull

Skjerpefeberen herja over heile Sunnhordland. I sin omfattande rapport til styresmaktene i København i 1743, fortel soknepresten Christie om gullskjerping på det han kallar «Guldøen» – Lyngøyo i Bjørnafjorden. Og gull, det fann dei også, på Reksteren. Den som kjenner spenninga ved å grava etter gull, kan framleis prøva seg. Det er berre å ta turen til sørenden av Frøkedalsvatnet, til Flygansværbotnen. Herfrå er det ein «avstikkar» frå stien – det vart for vår del ein sørpete og ikkje minst bratt klatretur oppover i ura, men endeleg fekk me vår løn – me fann gullgrua, som viste seg å vera eit digert hol i fjellet under føtene våre. Det var i 1904 at det vart mint etter gull her. Fem-seks mann var i arbeid til ei svært god dagløn på tre korner, så dermed skofta karane heller våronna. Men gullprosenten vart for låg til at verksemda kunne svara seg, berre frå to til ti gram per tonn med stein.

Også på Vernøy er det ein gullforekomst, men ingen stader så rik som på Bømlo. Framleis i dag vert det leita etter gull i Sunnhordland. Framfor grua er det ein stein med ei «gullåre» som artikkelforfattaren studerte iherdig, med ein medbrakt ekte «gullklump» for å ha til å samanlikna med, men ingen av oss vart rike på den turen.


Sluskahålo

Om gullgruvene ovanom Frøkedalsvatnet ikkje er anna enn hol i bakken, kan ein derimot utforska ei ekte grue like ved Selvågen, ikkje så langt unna Hodnaneset. Det vart leita og gravd etter svovelkis fleire stader på austsida, som for eit utrent auge stundom kan likna på gull. Mange har sikkert lagt merke til holet i fjellet like ved vegen ovanfor svingen i Onarheimstræ, den hola som seinare fekk namnet Sluskahålo. Her var det så tre karar i arbeid. Det var Petter Russ, Svarta-smed’n og Gubba-Gudnar’n. Gamle Gjøri Onarheim møtte Petter Russ ein gong, og spurde: «Kor har du verk henne no, Petter?» «Å, dæ æ både i ryggjen å rævå da morr», svarte Petter. Gjørio meinte verk i tydinga gruedrift, som var vanleg bruk av ordet på den tida. Det vart ikkje mange åra dei tre karane dreiv gruedrift i Sluskahålo.


Djupt inn i fjellet

Men det var altså i Selvågen at det verkeleg vart gjort ein freistnad på gruedrift i større skala. Arbeidet med grua starta kanskje så tidleg som 1870, men først i 1890 kom det meir system i gravinga. Då vart det reist ei arbeidsbrakke på Brakahaugen, sør med Selvågen. Ein svensk gruearbeidar flytta inn i brakka saman med familien året etter. To andre svenske gruearbeidarar losjerte i Kalvavikjo og i eine stova inne i Skjelevikjo.

Det var svovelkis dei minte etter. Ei større hole i fjellet inn frå Selvågen viser kvar dei dreiv. Dei tok seg inn ein 150 meter lang tunnel. Inst inne var det to sidegangar nokre meter. Framforbi grua er det fylt ut ein god del masse, fortel Ernst Berge Drange i gards- og ættesoga. Men før 1900 var det slutt. Rett nok vart det gjort eit nytt forsøk nokre månader ein del år seinare, då ein tysk ingeniør dukka opp, men sidan den tid har grua lege tom.

I dag er det sett opp ei informasjonstavle ved inngangen, og om ein er utstyrt med lommelykt, godt skotøy og ikkje lir av klaustrofobi når lyset forsvinn, så er det ein spennande og lærerik tur å ta. Ein kan sjå spor av svovelkisårer i fjellveggen, og inne i den eine sidegangen har det byrja å danna seg stalakitter. Om ein kryssar vegen og går ned til Selvågen, finn ein den gamle tippe- og lasteplassen ved sjøen.


Skinande kvit stein

Men ingen er altså blitt rike korkje på gull eller svovelkis, heller tvert om. Derimot var dei mange små kalkgruene ei kjelde til ei god inntekt for grunneigarane dei tiåra det stod på, og det same galdt for marmorbrota.

Alt på 1700-talet var det eit marmorbrot i drift på Seløyo. Eigaren oberstløytnant Peter Montagne Li1lienschiold hadde kontrakt om å levera marmor til Christiansborg slott i København. Så på dette slottet kan det framleis finnast marmor frå Seløyo. Det kunne vore spennande å finna ut av!


VED FRØKEDALSVATNET: Om du vil dra på skattejakt på Reksteren, er det berre å fylgja denne skiltinga. (Foto: Knut Rage)
VED FRØKEDALSVATNET: Om du vil dra på skattejakt på Reksteren, er det berre å fylgja denne skiltinga. (Foto: Knut Rage)
SPANANDE: Ved Selvågen, ikkje så langt frå Hodnanes, kan ein utforska ei ekte svovelkisgrue. (Foto: Knut Rage)
SPANANDE: Ved Selvågen, ikkje så langt frå Hodnanes, kan ein utforska ei ekte svovelkisgrue. (Foto: Knut Rage)
KAN SJÅAST FRÅ VEGEN: Her ser me Sluskahålo ved vegen på Onarheim. (Foto: Olav Skjellevik).
KAN SJÅAST FRÅ VEGEN: Her ser me Sluskahålo ved vegen på Onarheim. (Foto: Olav Skjellevik).

Siste saker Gå til framsida

Leiar: God dialog med grunneigarane er nødvendig

Over 90 personar på folkemøte om E39-planane viser at det er heilt nødvendig at vegvesenet stiller på Tysnes for å informera om status for den nye stamvegen.Store delar av Tysnes har vore samde om at ein ny E39 bør gå gjennom kommunen vår. Kommunestyret i Tysnes har vore samrøystes på dette. Politikarane var og...