HUSMANNSPLASS: Gjertrudstovo på Jonaplassen i Flornes, slik husmannsplassen ser ut i dag. (Foto: Olav Skjellevik)
HUSMANNSPLASS: Gjertrudstovo på Jonaplassen i Flornes, slik husmannsplassen ser ut i dag. (Foto: Olav Skjellevik)

Husmannsstova på Jonaplasset i Flornes

Om lag 460 husmannsplassar har det vore i Tysnes gjennom tidene. Dette understrekar kor mykje det hadde å seia for folk å klora seg fast ein stad, og så kava for ei utkome.
Publisert 26.12.2017 kl. 15.00.

I 1922 ga historikaren Simen Skappel ut boka «Om husmandsvæsenet i Norge: Dets oprindelse og utvikling». På den tida var husmannsvesenet under avvikling, men den endelege slutten må vel seiast at jordlova av 1928 gav. Der vart det fastsett at husmenn fekk rett til å innløysa bruka dei sat på, og mange av dei som framleis hadde husmannskontraktar nytta høve til å få eigande, matrikulert bruk. Dermed var ein fleire hundreårs skipnad slutt.


Husmenn og leiglendingar

Det var eit klart skilje mellom husmenn og leiglendingar. Leiglendingane leigde matrikulert jord frå ein eller annan jordeigar, det vera seg kyrkje, kloster eller adelsmenn som t.d. baroniet i Rosendal. Desse leiglendingane vart også kalla bygselmenn.

I grove trekk var det på 1700-talet husmannsordninga skaut fart, og utover på 1800-talet vart husmennene ei stor gruppe – kring 1850 mest like stor som gruppa av sjølveigande bønder. Tala syner ei utvikling med vel 39.000 husmenn i 1801, 87.000 i 1855 og om lag 20.000 i 1910. Kring 1855 var det 91.000 gardbrukarar i landet vårt.

Det var vel mange årsaker til nedgangen i husmannsvesenet frå 1855 og utover: Industriell utvikling med framvekst av bysamfunn, og emigrasjon – særleg til Amerika – var vel dei som talde mest.

Kamp mot svolt og naudSkappel skilde i sitt arbeid mellom den austnorske arbeidshusmannen og den vestnorske bygselshusmannen. Dette er ei litt grov inndeling, men slike regionale skilnader er noko av det som særmerker levekåra kring i landet. I aust store gardar med stor trong for arbeidskraft. I vest mindre gardar med trong for arbeidshjelp i onnene. Likevel er husmannsomgrepet litt innfløkt. Ivar Aasen skreiv i Norsk Ordbok om to kategoriar husmenn: 1) «Husmand, Mand som er bosat i eget Huus paa anden Mands Jord», og han har med 2) Plassmann – husmann med jord. Desse nemningane gjekk litt om kvarandre og oftast var det snakk om eit plass – husmansplasset.

Me finn dei alle kringom på Tysnes – husmenn, plassarar og strandsitjarar. Men felles for dei mange var at kampen mot svolt og naud stod i første rekkje. Ikkje for det – folka på nokre husmannsplass stod seg godt – det syner sølvskatten som vart utskriven i samband med 1814 og lausrivinga frå Danmark.


Magnus Flornes siste buande

Husmannsstovene var som regel lafta stover – seks eller ni alner i lengde og breidde. Gjertrustovo er vel omlag 6x6 alner (3,7x3,7 m) og har eit inngangsparti i reisverk mellom stova og sengebua. Sengebua er om lag 3x3 m og er truleg av yngre dato. Stova har vorte ombygd – truleg frå røykstova til lemstova – taket har vorte løfta med 3-4 omfar tømre slik at ho vart ei lemstova. Kva tid dette vart gjort er ikkje godt å seia, men det kan ha vore seint på 1800-talet. Me finn ikkje mange stover att i den opphavelege skipnaden, og stova er ikkje slik ho må ha vore frå ho vart reist i omlag 1765.

Jonaplasset vart teke opp kring 1765 og det er lite som tyder på at heile stova er av nyare dato. På den tida var Flornes eitt bruk. I 1850 vart bruket delt og Jonaplasset vart lagt til Br.2. Den siste Jon som budde der var Jon Hansson Tveit S., plass Haugen (1838-99). Han fekk overta bygselet i 1864 etter ste-bestemora – bruket hadde vore i slekta hans i fleire generasjonar. Plasset vart nedlagt før 1900, men det har stundevis budd folk der til fram på 50-talet. Den siste som budde der var Magnus Flornes – etter at heimehuset på br. 2. brann ned på slutten av 80-talet. Men før den tid vart huset brukt av Gjertrud Jensdtr. Espevik (1868-1953). Ho var halsyster til brukaren på br.2 – Mads Jensson Espevik (1845-1931). Gjertruo var også tante til besto mi i Stykkje, og eg har nokre små minne om Flornes-turar – besto dreiv med strikking og sytte for litt hjelp for Gjertruo.


Husmannsplassar i Tysnes

Det har funnest om lag 460 husmannsplassar i Tysnes gjennom tidene og dette understrekar kor mykje det hadde å seia for folk – å klora seg fast ein stad og så kava for ei utkome. Folka på Jonaplasset i Flornes hadde gjennom tidene ikkje ei old av ungar – dei fire brukarane der – frå plasset var teke opp – hadde 5 – 5 – 2 og eitt barn. Jon Hansson (sjå ovanfor) og kona hadde ei dotter som vart gift til Skato br. 2. Noverande eigar av Skato br. 2 er soleis ætta frå Jonaplasset. Gjertruo var ugift så plasset vart ståande tomt mellom 1953 og slutten av 80-talet.

Gjertrustovo er etter mi meining eit viktig kulturminne og det kunne vore ein tanke at sogelaget skipa til ein husmannsdag – med innslag om husmannskår og husmannskost. Det er ikkje mange av oss som ikkje har husmannsrøter, og dette representerer vår nære fortid – og av ulike grunnar bør denne soga ikkje verta gløymd.





SENGJABUO: Ein del innbu står att – kanskje mest etter Gjertruo.
SENGJABUO: Ein del innbu står att – kanskje mest etter Gjertruo.
ELDSTAD: Den gamla gruo i mellomgangen er truleg opphaveleg. (Foto: Olav Skjellevik)
ELDSTAD: Den gamla gruo i mellomgangen er truleg opphaveleg. (Foto: Olav Skjellevik)
DESEMBER 2017: Noverande eigar av Jonaplasset og Gjertrustovo, Harald Røstbø, i prat med artikkelforfattar Mikal Heldal. (Foto: Olav Skjellevik)
DESEMBER 2017: Noverande eigar av Jonaplasset og Gjertrustovo, Harald Røstbø, i prat med artikkelforfattar Mikal Heldal. (Foto: Olav Skjellevik)
GAMAL TRUNK: Trunk etter Jens Madsen Flornes. (Foto: Olav Skjellevik)
GAMAL TRUNK: Trunk etter Jens Madsen Flornes. (Foto: Olav Skjellevik)
LUKE I GOLVET: I stova var det seng, slik det nok har vore gjennom tidene. Framom senga (og potta) var det luke ned i kjellaren.
LUKE I GOLVET: I stova var det seng, slik det nok har vore gjennom tidene. Framom senga (og potta) var det luke ned i kjellaren.
GAMALT: Spor etter røykstove.
GAMALT: Spor etter røykstove.
DESEMBER 2017: Harald Røstbø og Olav Skjellevik utanfor Gjertrudstova. Stova til høgre og sengebua til venstre for inngangspartiet. Taket var lagt nytt på slutten av 80-talet, og det er ein grunn til at stova er i god stand.
DESEMBER 2017: Harald Røstbø og Olav Skjellevik utanfor Gjertrudstova. Stova til høgre og sengebua til venstre for inngangspartiet. Taket var lagt nytt på slutten av 80-talet, og det er ein grunn til at stova er i god stand.

Siste saker Gå til framsida

Stormen er her: Tre over vegen i Uggdal

SISTE: Fleire trevelt på Tysnes seint onsdag kveld. Eit trevelt stengjer vegen Uggdal-Onarheim i 21.15-tida.Tidlegare onsdag kveld sperra eit stort tre fylkesvegen nederst i Uggdalsdalen.

Onsdag kveld: Våge-Halhjem innstilt

Grunna kraftig vind er MF Selbjørnsfjord innstilt frå og med 20.25-avgangen frå Våge. Dette melder FosenNamsons Sjø i ei trafikkmelding onsdag kveld. Det er førebels ikkje meldt om at stormen skapar trøbbel på Hodnanes-Jektevik-sambandet.