FRÅ SNORRE: Olav har gløymd at det er sundag og spikkar på ein trepinne. Ein skutelsvein seier forsiktig: «Det er måndag i morgon, herre.» Illustrasjon frå Snorre av Christian Krohg.
FRÅ SNORRE: Olav har gløymd at det er sundag og spikkar på ein trepinne. Ein skutelsvein seier forsiktig: «Det er måndag i morgon, herre.» Illustrasjon frå Snorre av Christian Krohg.

Heilag-Olav – ein levande helgen

Ikkje mange historiske skikkelsar har sett større spor etter seg i vår nasjonale og også lokale historie enn Olav II Haraldsson, som vart kåra til helgen etter sin død 29. juli 1030 på Stiklestad og fekk tilnamnet «den heilage» allereie året etter, då han vart utropt som helgen.
Publisert 30.12.2017 kl. 15.00.

Og det er truleg helgenstatusen og alle legendene som lever etter han som har gjort han til ein slik ruvande figur, som høyrer like mykje heime i eventyrverda som i den verkelege verda. Heilag-Olav og hans liv og virke er detaljert skildra i Snorre sine kongesoger, men for folk i hans samtid og menneska i katolsk mellomalder og seinare også er han først og sist ein sagnfigur.

Utallege er dei mange segnene som lever etter han over heile landet, også på våre kantar. I Ølve er det ei Olavskjelde, her skulle Olav i følgje sagnet ha stoppa og drukke vatn or nett denne kjelda. Slike Olavskjelder finst det mange av.


Olavsgildet på Onarheim

Men i Sunnhordland er det likevel Tysnes, eller det gamle Njardarlog som øya heitte då, som er tettast knytta til Olavsnamnet, i form av det store og viktige gildet som vart vigd til Heilag-Olav, Olavsgildet – eller Onarheimsgildet, som me gjerne seier i dag. Historia om Olavsgildet er velkjend og godt dokumentert. Olavsgildet var ein brorskap som samla folk frå heile Sunnhordland i mellomalderen, og det var ved olsok – som også er oppkalla etter Olav – som var den store høgtida. Det må ha vore mykje liv og røre på Onarheim dei dagane gildet fann stad.

I kristen mellomalder heldt Onarheim fram med å vera ein sentral samlingsplass på Vestlandet, men no som gildestad. Ein veit i dag ikkje kor sjølve gildet kan ha vore, eller nøyaktig kvar bygningen eller bygningane har stått, men ein har bevart både gildeskråen og eit segl som i dag er kjend som Onarheimsseglet.

Gildet, eller «samdrykkja», var i realiteten langt på veg ein gigantisk fyllefest den tida samlingane stod på, med deltakarar frå heile Hordaland. Samkoma varte ei vekes tid. Resten av året hadde gildebrørne plikt til å hjelpa kvarandre dersom særlege ulukker skulle ramma dei, som til dømes husbrann eller sjukdom på buskapen.

Historikaren Odd Handegård omtalar det som «kultur, fyll og kristendom».

Avviklinga av gildet var regulert gjennom lover og vedtekter, den såkalla gildeskråen. Skråen sette også ei ramme kring livet og verksemda til gildebrørne i perioden mellom gildesamlingane. Gildet eigde også jordegods.

Alt på 1100-talet vart det reist ei steinkyrkje på Onarheim som bar namnet Olavskyrkja. Ein veit i dag ikkje heilt nøyaktig korleis kyrkja har stått plassert, men ein går gjerne ut frå at kyrkja har stått noko nedanom og på skrå andsynes den noverande kyrkja. Namnet på kyrkja fortel om tilknytinga til Olavsgildet på staden. Kyrkja kan opphavleg ha vore bygd som ei gardskyrkje, sjølv om den fungerte som soknekyrkje.


Olavsrøysa på Reksteren

Men det er ikkje dei einaste stadane Heilag-Olav er knytta til. I nokre segner skal han ha ridd til hest over både Tysnes og Reksteren, i ein annan variant kom han sjøvegen og måtte søkja naudhamn på Landrøyo.

På Sunda sør på Reksteren er det ei kjelde som blir kalla Olavskjelda. Segna fortel at kjelda fekk det namnet etter den gongen Heilag-Olav reiste over Reksteren og brynte hesten sin i denne kjelda. Også på Myklestad skal det ha vore ei slik kjelde.

Mest synleg er nok spora som Heilag-Olav og følgjet hans skal ha etterlate seg ved Bårdsund. Om dette vert det fortald i ei bok frå 1860:

«- - - Sundet mellom Reksteren og Tysnes kaldes Baardsund efter Baardhaugen, en stor Kjæmpehaug paa Sydspidsen af Reksteren, hvorfra man kan se udover til havs. Foruden denne ligger der 3 mindre ved Stranden, og paa den andre Side af Sundet Olafsrøisen ved St. Olafs kilde paa Havneviksnesset, det vestligste nesset af Tysnesøen. Sagnet forteller at St. Olaf kom seilende fra Havet, og der var Mangel paa Vand ombord, men ingensteds kunde han finde noget. Da lagde han tillands i Baardsund og holdt Bøn, men af Fjeldet sprang der friskt Vand frem nogle Alen fra Søen. Til Minde herom befalede Olaf at reise en stor Steenhoug, og hver Mand tog en Sten med sig fra Stranden, thi han havde stor Mandskab med sig.»Røysa ber den dag i dag namnet «Olavsrøysa» og er plassert ca. ti meter opp frå sjøen. I dag er røysa overgrodd av lyng og mose. Når ein tenkjer på kor mange slike gamle gravrøyser som er registrert på Tysnes, så må nett denne røysa ha merka seg ut på eit eller anna vis, ettersom ho fekk namn etter den store norske helgenen.Så kan ein jo spørja til slutt – var Olav verkeleg på desse kantar? Nei, truleg ikkje i eigen person, men som helgen var han nok i høgste grad nærverande.

Kjelder:

H. P. Schreuder, 1860, sitert av Johannes Heggland.

John Flygansvær, fortald til Ingelin Røssland i bladet Tysnes 1997.

Per Fett: Førhistoriske minne i Sunnhordland. 1954.

KnUT RAGE


Siste saker Gå til framsida