GODT KJEND: «Sanderen», med døypenamnet Aleksander Pettersen (1890-1968) var mykje på farten i Sunnhordland med båten sin. Med kone og ikkje minst nokre viltre gutar, var han ikkje alltid ein velsett gjest, men folk sette pris på den kjappe replikken hans. (Foto: Sunhordland Museum.)
GODT KJEND: «Sanderen», med døypenamnet Aleksander Pettersen (1890-1968) var mykje på farten i Sunnhordland med båten sin. Med kone og ikkje minst nokre viltre gutar, var han ikkje alltid ein velsett gjest, men folk sette pris på den kjappe replikken hans. (Foto: Sunhordland Museum.)

Farande fant

«Farande fant» fanst det ein del av før i tida. Nokre var fredelege handelsreisande, andre kunne vera av den typen ein kalla «splint», og som ikkje alltid var like gode å koma ut for.
Publisert 05.08.2018 kl. 12.00.

Til den sistnemnde gruppa høyrde «båtfantane». Aleksander Pettersen, med tilnamnet «Sanderen», var såleis eit kjend syn også på Tysnes heilt fram i 1960-åra. Han og kona Gunvor høyrde til ei stor reisande slekt som heldt til i området mellom Karmøy og Bergen.

Slekta var godt kjend alle stader. Dei reiste rundt med blikkspann, kjeler og andre handelsvarer store delar av året, og overnatta i naust og sjøhus. Det hende at folk let dei få sova i halm på kjøkengolvet når det vart for kaldt ute. Som så mange farande fantar, var Sanderen blikkenslagar.


Konene måtte tigga

Både han og Gunvor vert hugsa for mange gode replikkar. Dei hadde fleire gutar, som gjerne tok ein dukkert med kleda på, til stor forskrekking (og kanskje ikkje så lite misunning) for dei fastbuande ungane. Gunhild røykte gjerne pipe også, om det fall seg – nett som karfolka.

Ikkje alle fantane kom i båt. Nokre rak rundt på landevegen, dei vart gjerne kalla «blekksplintar». Dei snakka oftast Stavanger-mål. Det var alltid konene som måtte på dørene og tigga, mannen pla sitja i vegkanten. Det var mjølk, egg og flesk dei spurde etter, og kanskje ein ulldott. Oftast fekk dei noko. Nokre bar på små spedborn, og når dei bad om nokre filler til barnet, kunne ein ikkje godt seia nei. Stundom kjøpte folk eit blekkspann av dei. Dei var flinke med spanna, dei var både sterke og fine.


Mange historier

Signe Kjellesvik, som vaks opp på Heggland, mintest på sine eldre dagar ein mann som gjekk rundt og kjøpte filler.

– Han skulle overnatta hjå oss, og skulle liggja på søre salen. Me låg på skråkammerset ved sida. Då høyrde me plutseleg at han låg og talde pengar, det var vel ikkje så mange skillingane han hadde. Brått sløkte han lampa, men då vart det ei anking og stønning så me trudde reint at han hadde vorte sjuk. Grunnen viste seg å vera at det hang eit lite kors over senga, det lyste i mørkret, fann me ut sidan.

Ein annan fast gjest mange stader var Vossen, han var nok frå Voss. Han selde på tøy. Men tidene var dårlege, så det gjekk nok heller smått med handelen.

– Han hadde mykje smådyr på seg. Me høyrde rett som det var at han knekte ei lus med naglen. Men eg kan ikkje hugsa at me fekk lus av han nokon gong.


Over hundre kilo

Ein tredje reisande var ein Ole Underland. Han selde på trikotasje. Folk sydde underkleda mykje sjølv då, så han var ein velsett gjest. Han losjerte ofte på Heggland. Han var korpulent, vog over hundre kilo – noko sjeldsynt i dei dagar.

– Ei natt han låg der rauk eine beinet på benken han låg på, han var ikkje van med ei slik tyngda, og var vel i alle høve gammal og mottete, tenkjer eg. Underland sa ikkje eit ord om det om morgonen, men det var lett å sjå kva som hadde skjedd – benken stod på halv åtte etter han.

– Han var ofte sliten, sveitt og trøytt då han kom til gards, med ein tung sekk på ryggen. Han var sår etter all gåinga, og bad ofte om litt potetmjøl til å pudra seg med. Det vart til at me kalla potetmjølet for Underlandsmjøl.

– Hugsar ein gong mor skulle av stad og handla. Ho køyrde hest og vogn. Det var på den gamle Handelsforeningen i Lunde, nede ved sjøen. Eg skulle skriva handlelista, og mor sa kva eg skulle skriva. I full i fant noterte eg eit halvt kilo Underlandsmjøl. Mor pla alltid lesa lappen sjølv, men den dagen hadde ho til alt uhell gløymt brillene, så ho måtte levera lappen til butikkjenta. Ho såg undrande opp då ho kom til dette rare mjølet. «Å, desse ungane, dei har nok vore skjelmete med meg,» sukka mor, men det var ikkje fritt ho kom på låtten. Det var forresten ikkje berre hjå oss Underland bad om potetmjøl.


Splinten

Så var det ein dei ganske enkelt berre kalla for Splinten. Han var alltid så svolten, og han heldt armane rundt fata med poteter og røykesild som om han var redd for at nokon skulle ta maten frå han. Det kunne koma ein haug med nykokt spekesild på bordet, men alt forsvann.

– Ja, eg trur at han åt beina òg – og tallerkenen vart grundig slikka.

– Ein gong heldt mor på å kinna. Ho sat og song, var så flink til å syngja. «Hvem banker så silde på klosterets port,» song ho, og just då banka det på døra, og så var det Splinten. Seinare traska han til fjells, var visst gammal då. Ein daud mann vart funnen i fjellet lenge etterpå. Ryktet gjekk at det var Splinten. Me såg han i alle fall aldri meir.


Separator-agentar

Det var forresten ikkje berre farande fant som kom til gards. Det var mange hestehandlarar òg. For ikkje å snakka om separator-agentar. Dei var ei rein plage, så pågåelege som dei var.

– Separatoren vår heitte «Diabolo», og han var heilt i orden. Men agentane gav seg ikkje av den grunn. Det var vanskeleg å verta fri dei, og eit stort tidhefte var dei òg, avsluttar Signe Kjellesvik desse minna frå Heggland på 1920-talet.

I dag møter me gjerne tiggarar frå Romania i byn, og nokre har vore på dørene her på Tysnes òg, men eit nytt fenomen er det altså ikkje.

(Henta frå Tore Lande Moe: «Dei reisande, om tatarar og fantar» i Sunnhordland Årbok, 2008 og Signe Kjellesvik: «Mi minnebok», 1996.)


Siste saker Gå til framsida

Debatt: Avisa skal fram

Det er viktig at regjeringa legg til rette for distribusjonsløysingar som er føreseielege på ein slik måte at det er råd for avisene å tilpassa utgjevingane sine. Regjeringa vil no kutta ned på postomberingsdagar til 2,5 dag i snitt kvar veke. Framlegget er at eine veka er det postlevering måndag, onsdag og fredag, og andre veka er tysdag og torsdag. Det gjer at avislevering ikkje er...