I SJØKANTEN: Kolerakyrkjegarden på Dukaneset ligg fint til ved ei lita sandstrand, omgjeve av ein solid steinmur som kom til i ettertid. (Foto: Knut Rage).
I SJØKANTEN: Kolerakyrkjegarden på Dukaneset ligg fint til ved ei lita sandstrand, omgjeve av ein solid steinmur som kom til i ettertid. (Foto: Knut Rage).

Då koleraen herja

På vårparten i 1849 tok folk i bygdene på Tysnes til å bli sjuke. Dei hadde ei vond aning om kva som ville koma til å skje – ryktet om den dødelege epidemien hadde alt spreidd seg langs kysten.
Publisert 28.08.2018 kl. 06.00.

Føre var hadde heradsstyret sett ned ein «sunnhedskommision» i forkant, slik at dei ville vera budde på eit eventuelt utbrot av epidemien. Nett på denne tida hadde mange av mannfolka reist på sørafiske, så då dei første sjukdomstilfella viste seg, var såpass mange av medlemmane av sunnheitskommisjonen på fiske at dei måtte utsetja dei planlagde tiltaka mot epidemien til medlemmane kom heim att. Rett nok låg det føre tiltak frå sentrale styresmakter, og også frå distriktslegen, men den lokale kommisjonen trong å koma saman for å få gjennomført instruksane.


Ein tapt kamp for mange

Folk den gongen visste lite om sjukdommen, og heller ikkje legevitskapen hadde større kunnskapar. Først på 1880-talet forstod ein at kolera var ein infeksjonssjukdom som skuldast ein bakterie.

Kolera ramma mage- og tarmsystemet. I løpet av eit døger kunne den kraftige diaréen tappa kroppen for opptil 10-15 liter væske. I tillegg kunne folk vera smittebererar utan sjølv å bli sjuke. Det einaste legane hadde å stilla opp med, var erstatning for salt og sukker. Men i ei tid der det kunne ta tid å få tak i ein dokter, om det i det heile teke var ein lege å oppdriva før det var for seint, seier det seg sjølv at det vart ein tapt kamp for mange. I alt døydde over 700 menneske av kolera i Noreg våren 1849.


Redsel for smitte

Det viste seg etter kvart at omfanget av epidemien var på langt nær så ille som dei først hadde frykta. Men det var ille nok. Til saman døydde 27 menneske i Tysnes prestegjeld, av desse var fire born. Ikkje alle vart gravlagde på Tysnes. Nokre tysnesingar som døydde til sjøs vart gravlagde andre stader. Ti av dei døde høyrde til Tysnes sokn, det er desse som vart gravlagde på Dukaneset.

Ingen kunne på dette tidspunktet vita at epidemien ville gå over så fort som den gjorde. Redsla for smittefaren var stor, og dermed vart det i all hast bestemt å leggja ein gravplass i utmarka, langt frå folk. Grunnen låg allereie under Tysnes kyrkje som «benefiseret gods» og var eigd av staten. Slik kunne ein i all hast ta i bruk utmarka til gravplass.


Smijarnsport

Kyrkjegarden på Dukaneset vart gjort ferdig og vigsla allereie på vårparten 1849. Året etter vart det sett opp eit steingjerde kring gravplassen, og fjorten år seinare, i 1874, kom smijarnsporten på plass, som står der den dag i dag. I ein artikkel i Sunnhordland Årbok 1987 fortel Martinius Tysnes at inngjerding av gravplassar var meir vanleg på Vestlandet enn andre stader.

Sjølv om det gjekk ein gammal ferdsleveg gjennom skogen, som vart brukt som ein del av kyrkjevegen for folk frå Lundebygda (som rett nok kom så langt sjøvegen), måtte ein helst i båt om ein skulle vitja sine kjære avdøde på Dukaneset. I dag er det ein spasertur på omlag 15 minutt frå vegen i retning Godøysund, rett før den krappe svingen ved Leirvika. Gravene er i dag overgrodde av gras og forlengst forsvunne, men både steingjerdet og smijarnsporten som omhegnar gravplassen er intakte – som vitne om ein sjukdomsepidemi som må ha skaka opp folk i bygdene på Tysnes for snart 170 år sidan.

Også på Jensvoll i Uggdal og Hamarhaug ved Lukksundet (som den gongen høyrde til Tysnes prestegjeld) vart det oppretta gravplassar etter koleraepidemien i 1849. Her vart dei til saman sytten andre dødsofra etter epidemien gravlagde – dei som døydde i Onarheim vart gravlagde i Stussvik.


Aldri gløymt

Oppføringane i kyrkjeboka for Tysnes prestegjeld fortel mang ei tragisk historie når ein les mellom linene. Ei mor og hennar tre born døydde i epidemien, og mannen vart sitjande att åleine. Det var Kari Olsdtr. Sunda f. 1807 (42 år) og borna Ola f. 1838 (11 år), Bertil f. 1844 (5 år) og Brita f. 1848 (1 år). I eit anna tilfelle døydde far og son Nils Johannesson Lande f. 1809 (40 år) og sonen Johannes f. 1838 (11 år).

Med åra kom skjebnene som er knytt til gravplassen på Dukaneset meir på avstand, men gløymd vart dei aldri. Folk snakkar framleis om den gamle koleragravplassen, sjølv om få har vore der. Gravstøttene er no for lengst borte, og det veks høgt gras, buskar og tre mellom kyrkjegardsmurane.


STÅR DER FRAMLEIS: Smijarnsporten frå 1874 er tung og solid, med utsikt til stranda der dei rodde dei døde under epidemien i 1849. (Foto: Knut Rage)
STÅR DER FRAMLEIS: Smijarnsporten frå 1874 er tung og solid, med utsikt til stranda der dei rodde dei døde under epidemien i 1849. (Foto: Knut Rage)

Siste saker Gå til framsida

Debatt: Avisa skal fram

Det er viktig at regjeringa legg til rette for distribusjonsløysingar som er føreseielege på ein slik måte at det er råd for avisene å tilpassa utgjevingane sine. Regjeringa vil no kutta ned på postomberingsdagar til 2,5 dag i snitt kvar veke. Framlegget er at eine veka er det postlevering måndag, onsdag og fredag, og andre veka er tysdag og torsdag. Det gjer at avislevering ikkje er...