LÆRERIK STUND: Kring 30 personar fann vegen til det gamle skulehuset på Skorpo laurdag, for å høyra om «Jektefarten på Tysnes». (Alle foto: Harald Skorpen)
LÆRERIK STUND: Kring 30 personar fann vegen til det gamle skulehuset på Skorpo laurdag, for å høyra om «Jektefarten på Tysnes». (Alle foto: Harald Skorpen)

Jektefarten på Tysnes

Laurdag inviterte Tysnes Sogelag til foredraget «Jektefarten på Tysnes», som del av Kystsogevekene.
Publisert 11.09.2018 kl. 11.15.

Sigurd Bjordal, leiar i sogelaget, ønskte dei vel 30 frammøtte velkomne i Grendahuset i Skorpo. Det var tillyst at foredraget skulle haldast av Mikal Heldal, Olav Skjellevik og Jan Økland, men fyrstnemnde var hindra frå å møta, så dei to andre stod for foredraget.

Bakgrunnen for foredraget var heftet «Nordlands-skipparar frå Tysnes» og ein artikkelserie frå 1974 i «Tysnes», pluss foredradshaldarane sin eigen kunnskap om emnet.


Fem-dagarstur til Tysnes

Heftet som kom ut i 1962, var skrive av ein sogning, Anders Skåsheim. Han budde i Bergen og var særs interessert i lokalhistorie. Han hadde høyrt om dei mange dyktige Nordland-skipperane frå Tysnes den tid han sjølv budde i Nord-Noreg. Difor tok han i 1923 ein femdagarstur til Tysnes. Av lensmann Sunde fekk han opplysningar om kven han skulle snakka med.

Artikkelserien i «Tysnes» var skriven av Johannes Lid. Han skal ha fått opplysningar frå Tolleiv Onarheim, «JensaTodleiv’n» som var med og starta Den indre sjømannsmisjon om bord i jakta «Anna Onarheim».


Heilt til Finnmark

Nordlandsfarten tok til i 1840-åra. Tidene hadde vorte dårlegare og folketalet hadde auka, så folk var nøydde til å søkja arbeid andre stader. Så starta dei med å rusta ut båtar for sildefiske nordover langs kysten. På den måten vart dei kjende, lenger og lenger nordover.

Dei første som våga seg nordom Stad, var Samson Mortensen Flygansvær, Sjur Håland frå Raunebakken og Henrik Håland. Etter kvart vart skipperane så godt kjende på kysten at dei våga seg heilt til Lofoten og seinare heilt til Finnmark.

På denne tida var det lite hjelp å få med navigering langs kysten. Av kystfyr var det på den tida berre nokre få, så det var viktig å vera godt kjend med kvar ein holme og nes langs leia. Dei aller fleste grunnene var utan stakar på den tida.


Flytta til Ålesund

Den første Tysnes-skipperen som våga seg til Lofoten, var Mons Mikkelsen frå Kattaland. Kjøpmenn i Bergen og Trondheim hadde gjort avtale om fiskeprisane i Lofoten. Skipperane gjorde oppkjøp for handelsmenn dei arbeidde for og såleis var knytte til. Mons Mikkelsen som var knytt til kjøpmann Martens i Bergen, vart rekna for ein særs dugande oppkjøpar. Han hade sin eigen måte å få fiskarane til å selja fisk til seg. Før han reiste nordover frå Bergen, kjøpte han med seg ymse småting som fine band, hovudklutar og kaffi. Dette var ting fiskarane likte å få, og på den måten fekk han dei til å selja fisk til seg.

Eitt år var det lite fisk, og mange sleit med å få last. Dette året hadde Mikkelsen full last to gonger. Men etter nokre år tok han til å drikka og slutta som skipper for Martens. Garden på Kattaland selde han og flytta til Ålesund med familien.

Den første tida var det inga forsikringsordning for jektene. Då ordna dei det gjerne slik at fleire delte ansvaret med eigarskap i fartøyet. Forsikringsordning slik me kjenner det i dag, kom først i 1890.


Fekk seg anna arbeid

Etter kvart kom det fleire og fleire skipperar og båtar frå Tysnes. Det toppa seg i 1894, då om lag 90 fartøy frå Tysnes fôr nordover på fiskeoppkjøp. Men så snudde det og vart tap for mange. Ein stor del selde då fartøya sine. Mange av dei hamna i Jondal i Hardanger. Men skipperane fekk seg anna arbeid. Dei var lommekjende langs kysten, og mange vart losar. Ein del reiste til Amerika og som dei dugande sjøfolka dei var, fekk nokre arbeid på jåttane.

I 15-årsalderen, etter konfirmasjonen, kunne gutane «ta hyra». Då kunne dei få hyre som kokk. Kokken hadde lågast status om bord. Han var ikkje berre kokk, men og ein slags tenestgut for skipperen med å ro ærend eller utføra forefallande oppgåver.

Løna til kokken var seks kroner i veka, men som dei andre om bord måtte dei halda maten sjølve. Om dei steig i gradene og vart bestmann, var løna 16 kroner. Ein saltar eller flekkjar fekk 13-14 kroner veka og skipperen 18 til 20 kroner. Kjøpmannen i Bergen var nok på lønstoppen.


Kjøt to gonger i veka

Maten var for det meste kavring og salt kjøt og flesk. Kavring hadde dei med seg og oppbevarte i tønner. Til vanleg hadde dei med tre tønner kvar. Salt kjøt hadde dei med seg i ei lita tønne, gjerne ein fjerding. Ein ambar med smør hadde dei med òg. Kavringen bløytte dei i kaffi før dei åt han med smør på.

Kokken sin jobb var å koka kjøtet. Kvar og ein av mannskapet gav han sitt kjøtstykkje for koking kvelden før det skulle etast. Men først merka dei kjøtstykket, slik at dei var sikker på å få att sitt eige stykke. Men kjøtmiddag var det berre på søndagar og torsdagar. Dei andre dagane gjekk det på fersk fisk eller steikt sild og poteter. Skipperen åt oftast i kahytta åleine. Mannskapet åt i lugaren.


Djupt kristne

Ei sjømannskiste med ymse klede hadde dei òg med. Til søndag måtte dei ha «bestekle», for då skulle dei i kyrkja. Mange av nordlandsfararane var djupt kristne. Dei opplevde ofte døden på nært hald.

Når fisken var flekt og salta, bar det sørover. Dei hadde sine faste stader for å tørka fisken. Nokre utførte dette arbeidet i Nordland, nokre lenger sør. Når dei kom til tørkeplassen, kasta dei fisken i sjøen og vaska av saltet. Så vart fisken lagt utover nakne berg for tørking. Om kvelden eller om det kom regn, vart fisken stabla opp med tak over. Sterk sol kunne òg øydeleggja fisken. Medan fisken tørka, var det tid for vedlikehald av fartøy og utstyr.

Jektene frå Tysnes vart bygde ymse stader. I Ølve og Rosendal var det flinke båtbyggjarar, men òg fleire stader på Tysnes, til dømes Elsåker, Hovland, Hope, Humlevik, Ersvær og Laukhamar. Erik Laukhamar bygde både på Laukhamar og andre stader. Han bygde ei jekt i Landrøyvågen for Henrik Håland, ein av dei første nordlandskipperane.


Mykje å gjera heime

Dei som var att heime, har det vore lite snakk om. Garden og buskapen måtte ha sitt tilsyn og stell. Dette var det kona og ungane som måtte ta seg av. Nokre hadde råd til dreng og kanskje taus, om garden var stor nok. Når barna vaks til, fôr sønene med nordover. Døtrene hjelpte til på garden og kunne gjerne ta over arbeidet til drengen eller tausa.

I heftet «Nordlands-skipparar frå Tysnes» er det meir opplysningar, mellom anna «Liste over 113 Nordland-skipperar frå Tysnes». Heftet er trykt opp att av Tysnes Sogelag med løyve frå etterkomarane til Anders Skásheim. Eit bilete av forfattaren pryder framsida av heftet.


KUNNSKAPSRIK: Det var Olav Skjellevik (biletet) og Jan Økland som stod for foredraget.
KUNNSKAPSRIK: Det var Olav Skjellevik (biletet) og Jan Økland som stod for foredraget.
LAGA HEFTE: Sogningen Anders Skåsheim hadde høyrt om dei mange dyktige Nordland-skipperane frå Tysnes, og tok i si tid ein femdagarstur til Tysnes for å finna ut meir.
LAGA HEFTE: Sogningen Anders Skåsheim hadde høyrt om dei mange dyktige Nordland-skipperane frå Tysnes, og tok i si tid ein femdagarstur til Tysnes for å finna ut meir.

Siste saker Gå til framsida

Klar visjon for nye Tysnes skule

101 millionar for eit nytt skulebygg kan verka dyrt, men Kåre Martin Kleppe (H) og Anne Merete Fjeldstad (Ap) er tydelege på at det er ei investering i framtida.