LOKALHISTORIKAR: Knut Rage er over gjennomsnittet interessert i historie. (Foto: Vetle Mikkelsen)
LOKALHISTORIKAR: Knut Rage er over gjennomsnittet interessert i historie. (Foto: Vetle Mikkelsen)

– Dette med nissar er noko som kjem frå Austlandet

I høve høgtida har «Tysnes» snakka med lokalhistorikar Knut Rage.
Publisert 25.12.2018 kl. 06.00.

– Eg har sett litt på kva som er genuine tradisjonar frå Tysnes. Eg skal òg ta livet av nokre julemytar, fortel Knut Rage.

I forkant av intervjuet har Rage lese seg opp på ymse juletradisjonar, og i høve dette ønskjer han å presentera nokre tradisjonar som har lange røter på Tysnes, og nokre julemytar, som folk gjerne trur er tradisjonar, men som eigentleg kjem frå nyare tid.


Den nifse jula

– Det første eg vil snakka om er dette med den nifse jula. Går ein tilbake til rundt 1700-talet, då var jula rimeleg nifs, seier Rage.

Det ein forbind med jula i dag er gjerne smilande blide, tjukkfalne julenissar, som kjem ned pipa med gåver. Dette er rimeleg langt ifrå kva ein tidlegare assosierte med jula.

– I det gamle norske bondesamfunnet var jula ei tid ein frykta. Dette var tida då tussar, vette og gjenferd og alt slikt kom ut. Då var det lite trygt å bevega seg utandørs, fortel den entusiastiske historikaren.

Ifølgje Rage var det ikkje reint få atterhald ein måtte ta, om ein skulle koma seg heilskinna gjennom denne årstida.

– Før 1700-talet feira ein i tillegg jul den 6. januar. Men sjølv etter ein byrja å feira rundt 24. desember, heldt ein gjerne fram med feiringa utover i januar, legg han til.


Tunboren og utboren

I dag er det nok mange som ser fjøsnissar som synonymt med den norske jula.

Dei små vesena opptrer på alt frå julekort til mjølkekartongar, og kjennest kanskje meir heimekjære enn den amerikaniserte julenissen.

Ifølgje Rage har likevel ikkje desse nissane lange tradisjonar her i vest.

– Dette med nissar er noko som kjem frå Austlandet, seier han.

– Her på Tysnes hadde ein tunboren og utboren. Tunboren budde inne i husa, helst i fjøset, eller floren. Utboren budde utanfor tunet, forklarer Rage.

Og ikkje var Utboren og Tunboren ufarlege, heller:

– Dette var nokre skapningar ein måtte halda seg til vens med, for elles kunne dei gjera skade. På julaftan måtte ein setja ut øl og mat til Utboren, under nokre hidlarar, seier historikaren.

Rage kan avsløra at på garden Økland i Uggdal finst det ein slik hidlar, der ein sette ut mat til Utboren.

Men også Tunboren måtte ein ta særskilte omsyn til. Den tolte nemleg ikkje mykje støy.

Derfor måtte ein ikkje driva med høglydt arbeid, som til dømes hamring eller tømring, etter det blei mørkt. Då kunne ein vera rimeleg sikker på at det ville skje ei ulykke med dyra på garden.

– Utpå 18- og 1900-talet blei Tunboren og Utboren erstatta av fjøsnissen, fortel Rage, og legg til at ordet «nisse» er noko me har frå Austlandet.

Ei stund fylte fjøsnissane same rolle som Tunboren og Utboren, men etter kvart har dei altså blitt om til den vesle moderne, joviale og marknadsførbare fjøsnissen ein finn på diverse juleprodukt.

Sjølve julenissen kom seinare, og er eit amerikansk marknadsføringskonsept.


Julegeita

– Den andre store overtrua var julegeita. Den var skummel! Ungane hadde skremmande fantasiar om denne geita, seier Rage.

Han følgjer opp med å fortelja ei historie frå 1870-åra. Den er nedskriven av Ingebrigt Lilleheie, frå garden Heie.

Ein kveld var Ingebrigt og tenesteguten på garden aleine i stova, i skumringa. Mora, søstera og tenestejenta var i floren for å stella dyra.

Då fekk tenesteguten det for seg at han skulle skremma Ingebrigt med julegeita. Han sa at han ville ut og ropa på den, og då vart Ingebrigt livredd. Han sprang bort til nærmaste seng, og trekte sengekleda over hovudet.

Så høyrde han tunge steg i inngangen. Døra glei opp, og nokon kom bort til senga og kjende på sengekleda.

Guten skreik for full hals – så høgt at dei høyrde han heilt ut i floren. Då kom mora og dei andre styrtande inn i stova.

Tenesteguten fekk så hatten passa, og prøvde seg ikkje på noko slikt igjen.

– Julegeita var altså skremmande i 1870-åra. Det har seinare gått over i tradisjonen med julebukk, forklarer den tysnesbaserte siddisen.


Dei døde

– Det var òg gjengs tru at dei døde gjekk igjen på julaftan. Det blei fortalt at dei heldt ei eiga gudsteneste ved midnatt, seier Rage.

Ei historie som går igjen over heile landet – òg på Tysnes – handlar om ei kone som vakna midt på natta, og såg at det brann lys i kyrkja.

Ho gjekk for å sjå, og der stod den avdøde gamlepresten på preikestolen og heldt gudsteneste for ei forsamling av avdøde folk frå bygda.

Jul var med andre ord ikkje noko å spøka med før i tida.


Luciafeiring

Vidare ønskjer Rage å avliva nokre julemytar; ting me gjerne trur er gamle tradisjonar med lange historiske røter, men som i røynda ikkje kom hit før i nyare tid. Først ute er Luciafeiringa.

– Lucia er ein skikk frå Sverige. Det første Lucia-opptoget i Norge fann stad i 1927, kan Rage avsløra.

– Eg er fødd i 1952, og kan ikkje hugsa at Lucia var ein del av min barndom i Stavanger, held han fram.

Rage har òg snakka med fleire eldre tysnesingar om temaet, og har kome fram til at Luciafeiringa er ein rimeleg ny tradisjon òg på Tysnes.

Truleg blei det første Luciatoget i kommunen arrangert på 1980-talet ein gong, skal ein tru kjeldene til Rage.

Men 13. desember var likevel ein viktig dag i gammal tid òg.

– 13. desember blei Monsdag markert, etter Sankt Magnus Orknøyjarl, fortel Rage.

Etter skikken var det denne natta at den eigentlege juleperioden byrja. Då skulle helst alt av grovarbeid vera ferdig, og mange stader var det òg ein regel at julegrisen skulle vera slakta innan denne dagen.

I staden for grovarbeid, var tida inne for å ta fatt på ting som støyping av lys og ølbrygging.

I Sunnhordland meinte ein òg at bjørnen snudde seg i hiet den 13. desember.


Gudsteneste på julaftan

Den andre myten Rage vil til livs, er idéen om den tradisjonelle julegudstenesta på julaftan.

– I gamle dagar var det fyrste juledag som var den store kyrkjedagen, fortel han.

– Det var sokneprest Bjørn Zachariassen, som var prest her frå 1930-1939 som tok til med gudsteneste på julekvelden.

Denne tradisjonen byrja i Tysnesbygdo, før den spreidde seg til dei andre bygdene gradvis.


Juletre og julegåver

Andre tradisjonar som stammar frå nyare tid, er dette med å pynta juletre, og dette med å kjøpa julegåver.

Skikken med juletre kjem opphavleg frå tidlegare Vest-Tyskland, i byrjinga av 1500-talet. Det første juletreet kom til Norge i 1822, og blei pynta i Christiania (no Oslo).

Til Tysnes kom nok den skikken hakket seinare, slik det gjerne er med by kontra bygd.

Igjen nemner Rage Ingebrigt Lilleheie, som har skrive ned detaljar frå si julefeiring i 1870-åra.

Fram mot jul blei det gjort viktige førebuingar, med klede, mat, ved og reingjering. Helst skulle alt vera gullande reint til jul.

Om dei ikkje hadde bada tidlegare på året, skulle dei bada no.

Både veslejulaftan og julaftan var det eit strev med koking og baking.

Julemiddagen var lutefisk, poteter, lefse, smør, flatbrød og søtdravle. Etter maten var det andakt, og familien Lilleheie song salmar og bad til Gud.

Sjølv om det på denne tida ikkje var tradisjon å kjøpa julegåver, fekk ein gjerne nokre heimelaga gåver likevel.

Om ein ikkje fekk noko, var ein «julebrann», og det var ei stor skam å vera.

Eit år smidde bestefar til Ingebrigt Lilleheie ein kniv til han, slik at guten ikkje skulle risikera å bli julebrann.

– Men det gjekk ikkje betre til enn at Ingebrigt skar seg stygt på kniven, og fekk eit merke som han gjekk med resten av livet, avsluttar Rage.


Siste saker Gå til framsida

Leiar: Tysnes Kraftlag er eit historisk namn som bør vidareførast

Tysnes Kraftlag er eit gamalt og godt innarbeidd namn så vel i lokalsamfunnet som utanfor kommunen sine grenser. I over 70 år har Tysnes Kraftlag eksistert som straumleverandør og netteigar på Tysnes. No har selskapet gått inn i ein ny epoke. Spørsmålet som no har meldt seg, er om selskapet bør skifta namn. Det bør det ikkje.Det var ei skikkeleg storhending som skjedde på Tysnes den...