FLITTIG: Med ull frå eigne sauar og ein god dose tolmod lagar Jorunn Økland ei rekke imponerande produkt. Her held ho på med delar til ein voksipose.  (Alle foto: Camilla Korsnes)
FLITTIG: Med ull frå eigne sauar og ein god dose tolmod lagar Jorunn Økland ei rekke imponerande produkt. Her held ho på med delar til ein voksipose. (Alle foto: Camilla Korsnes)

Held liv i gammalt handverk

Viss du ser sauefellane til Jorunn Økland frå berre den eine sida, ser dei ut som vanlege fellar. Men skinnet bedrar.
Publisert 22.04.2019 kl. 06.00.

– Eg har alltid likt handarbeid, seier Jorunn Økland.

«Tysnes» sine utsende møter Jorunn på garden Økland i Lunde, kort tid etter ei hektisk 72-timars helgevakt. Ambulansefagarbeidaren jobbar cirka åtte døgn i månaden, men til gjengjeld er vaktene rimeleg lange.

I tillegg til stillinga ved ambulansestasjonen i Lunde, og ei mindre stilling ved Tysnes og Sunnhordland Gravferdsbyrå, driv Jorunn gard, saman med mannen Per Ingolf.

På garden har dei både kyr og sauar. Med fulltidsjobbar som både bonde og ambulansefagarbeidar, har ikkje Jorunn reint lite å henga fingrane i.

Det er likevel ikkje jobbane til Jorunn som er i søkelyset denne gongen. Ho har nemleg ein ganske spesiell hobby, som har vekt merksemd både i og utanfor kommunen.


Gamle tradisjonar

– Dette var sengetøyet til folk fram til slutten av 1880-talet Dei blei «in» igjen på slutten av 1970-talet, fortel Jorunn.

Ho viser fram ein sauefell ho har sydd, med krusete, grå ull på eine sida. Ved første augekast ser den ut som ein heilt vanleg, om enn flott, skinnfell.

Så snur Jorunn fellen. Baksida er dekt av sirlege mønster; tydeleg eit presisjonsarbeid av dimensjonar.

– Før i tida trudde dei på «dei underjordiske», legg Jorunn til.

Dei forseggjorte mønstera skal blant anna ha fungert som eit vern mot desse underjordiske vetta og huldrefolka.

– Når du trykte slike mønster, heitte det seg frå gammalt av at ein skulle ha fem element. Ein skulle ha vatn, sola, noko animalsk, og noko vegetabilsk, forklarer handverkaren engasjert.

Det femte elementet var ifølgje Jorunn meir valfritt. Det kunne vera alt frå eit hjarte, som stod for kjærleik, til ein labyrint som skulle sørga for at dei underjordiske gjekk seg vill. Før i tida var det òg populært med dragar og andre norrøne symbol.

– Eg liker å ta vare på dei gamle tradisjonane, seier Jorunn.


Frå vogge til grav

Det ho lagar aller mest av er skinnfellar og voksiposar, skinnposar som «veks» med barnet.

Både skinnfellane og voksiposane skal kunna vara heile livet.

– Posane skal kunna knappast opp, slik at dei passar til babyvogna, så sportsvogna, så etter kvart skal dei brukast som stolfell. Til sist skal dei ligga i botnen av kista, seier Jorunn.

– Frå gammalt av skal ein fell vara frå krybbe til grav.


Hobby sidan 2011

I år har Jorunn drive med skinnsaum og trykk i åtte år. Ho las først om desse tradisjonsrike teknikkane i eit vekeblad i 2011.

Deretter følgde to kurs på Raulandsakademiet, der ho lærte seg både skinnsaum og å trykka mønster.

– Eg var ute etter å prøva noko nytt, fortel Jorunn.

Arbeidet er tidkrevande. Ulike delar av saueskinn blir sydd saman; Jorunn bruker ei spesiell synål med kniv på, for å trenga gjennom det tjukke skinnet. Deretter blir strimlar av skinn utan ull skore til. Desse bruker Jorunn til å dekka alle saumane på baksida.

– Det er tungt, men gøy, seier ho.

Mønstera bak på fellane blir trykte med tekstilmåling på treklossar. Dette er presisjonsarbeid på høgt nivå, Jorunn trykker klosselengde etter klosselengde med mønster.

– Treffer du feil ein gong, då er det gjort, seier ho.


Starta med nokre få sauar

I 2007 skaffa Jorunn og Per Ingolf seg sju sauar. No er dei oppe i 110 sauar, og etter lammingstida nærmar talet seg 300.

I dag er flokken cirka halvt om halvt gammalnorsk spælsau og norsk pelssau. Sistnemnde har vore vanskeleg å få tak i, og Jorunn har sakte men sikkert avla fram dei ho har no.

– Det har tatt meg sju år, seier Jorunn.

Det har nemleg vore avgrensa med pelssau i Hordaland, og det er strenge reglar for import mellom fylke. Frå neste år blir det ein del enklare for hordalendingar som vil ha pelssau; då slår me oss nemleg saman med Sogn og Fjordane, som har ein del meir norsk pelssau.

Når det kjem til skinnsaum, bruker Jorunn spælsaufellar og pelssaufellar til ulike formål.

Spælsauen er ein eldgammal sauerase, med skinn og pels som høver godt til utebruk. Ulla til pelssauen er finare, og har av natur små krøller; i tillegg har den som regel lysegrå farge. Denne bruker Jorunn gjerne til voksiposar, og til fellar som skal brukast innandørs.


Kortreist produkt

Jorunn bruker berre dei finaste skinna frå eigne sauar til skinnsaum. Desse får ho ferdiggarva frå Granberg Garveri i Ølen.

Dei som ikkje er bra nok etter hennar eigne standardar, blir enten kasta bort, eller selde til garveriet.

– Hjorteknappane på voksiposane er i tillegg frå hjort som me har skote sjølve, så dei er òg kortreiste, seier Jorunn.


Bevisste forbrukarar

Garvinga kostar ho rundt 500 per skinn. Når ein legg til alle timane ho bruker på kvar fell, skjønner ein at dette er handtverk som kostar pengar.

– Skulle eg gjort dette for økonomien aleine, kunne eg berre gitt opp, spøker Jorunn.

Men sjølv om produkta kostar ein del, opplever ho stor interesse for dei.

– Ungdommane vil ikkje ha plastikk, dei vil ha ekte vare. Dei er kvalitetsbevisste, seier Jorunn, som blant anna promoterer produkta sine på messer rundt i området.

Det finst likevel dei som har lurt på korleis Jorunn får ulla til å sitta fast i skinnet, og som ikkje heilt har kopla at sauane må slaktast for å få det til. Til det har Jorunn følgande å seia:

– Dette er eit biprodukt av kjøttproduksjon. Det er viktig å få med.

– Å nytta heile dyret, det er poenget. Det er viktig å utnytta ressursane.


SVART MÅLING: For å laga mønster på skinna blir det brukt forskjellige treklossar med utskjeringar.
SVART MÅLING: For å laga mønster på skinna blir det brukt forskjellige treklossar med utskjeringar.
I VÅRSOLA: Det er ingenting å utsetta på kjemien mellom sauane og matmor Jorunn.
I VÅRSOLA: Det er ingenting å utsetta på kjemien mellom sauane og matmor Jorunn.
FOR SMÅFOLK: Søte, små babysko er noko av det som blir til i Jorunn sin hobbyverkstad.
FOR SMÅFOLK: Søte, små babysko er noko av det som blir til i Jorunn sin hobbyverkstad.
POPULÆRE SKINN: Jorunn har mykje flott å visa fram.
POPULÆRE SKINN: Jorunn har mykje flott å visa fram.

Siste saker Gå til framsida

Over 6.000 på Gjerstad laurdag kveld

Laurdag kveld blei den mest folksame på Gjerstad under Tysnesfest 2019.Ein times tid før Broiler avslutta konsertkvelden, skal det ha vore kring 6.300 publikummarar innom konsertarenaen.

Lesarbrev: Feil i NRK sin valgomat

I spørsmål 2 i valgomaten spør ein om Uggdal skule bør leggast ned og elevane flyttast til Gjerstad. I valgomaten er det oppført at Kristeleg Folkeparti har gått inn for flytting. Dette er feil. KrF har prøvt fleire gonger å få NRK til å korrigera valgomaten, men trass i fleire meldingar til dei er den førebels ikkje blitt retta...