KJENT FLYTYPE: Messerschmitt Bf 109 i «Emil-varianten» vart brukt i eit stort tal av Luftwaffe. Desse flya vart drivne av ein Daimler-Benz DB601A-motor med 1100 hestekrefter (808 kW). Flyet kom i mange utgåver og bevæpningar. Dei fleste hadde to maskingevær over motoren og  ein 20 mm maskinkanon MG FF (Oerlikon) i kvar vinge. E-varianten vart brukt under  erobringa av Polen, i slaget om Frankrike og under slaget om Storbritannia, og også  i Noreg. Flyet som styrta i Langenuen var merkt med ein kvit «10» utan border.
KJENT FLYTYPE: Messerschmitt Bf 109 i «Emil-varianten» vart brukt i eit stort tal av Luftwaffe. Desse flya vart drivne av ein Daimler-Benz DB601A-motor med 1100 hestekrefter (808 kW). Flyet kom i mange utgåver og bevæpningar. Dei fleste hadde to maskingevær over motoren og ein 20 mm maskinkanon MG FF (Oerlikon) i kvar vinge. E-varianten vart brukt under erobringa av Polen, i slaget om Frankrike og under slaget om Storbritannia, og også i Noreg. Flyet som styrta i Langenuen var merkt med ein kvit «10» utan border.

Flystyrten i Langenuen 1942

Få hendingar frå krigens dagar har bite seg så fast som det tyske flyet som styrta då ein tysk konvoi passerte gjennom Langenuen.
Publisert 10.06.2019 kl. 06.00.

Særleg for folk på Flatråker og i grendelaga langs Nuen var det ei dramatisk oppleving, ikkje minst då tyskarane kom på dørene til folk på leiting etter cockpitglaset som hadde løsna i styrten. Det er ei historie som har vore så ofte fortalt at også etterkomarane deira kjenner ho godt.

I 1995 vart Erling Frøyseth intervjua av bladet Tysnes, som skreiv om flystyrten. Diverre vart det konkludert feil i artikkelen, ettersom havariet vart forveksla med ein annan flystyrt, på Jæren. Men Erling Frøyseth sitt vitneutsegn er framleis av verdi, ettersom han var augnevitne til at Messerschmitt’en styrta i sjøen. Han stod ved sagbruket sitt på Flatråker og såg skispkonvoien. To-tre jagarfly flaug i sirkel over konvoien. Brått kom eit fly i låg høgde ned frå fjella bak sagbruket (i aust). Det tyske flyet svinga svakt mot sør, og over Årvik vart canopyen løsna og fall ned på garden.


Førti meters djupne?

Det kom svart røyk ut av flyet då det i låg høgde flaug vidare bak øyane der det no står ei raud lykt. Flyet trefte vassflata ved Nordstallen, og gjekk ned med det same. Ein minesveipar tok ein sving over staden der flyet sokk, men fann ingenting, og slutta seg til konvoien att, fortalde Erling Frøyseth i 1995.

– Eg trur flyet ligg på rundt førti meters djupne ved Nordstallen, meinte Frøyseth i avisartikkelen.

– Eg har ofte sett fiskereiskapar setja seg fast i noko på botnen som ikkje var der før 1942.

– Kva tenkte du då du såg at det tyske flyet kom til å styrta?

– Eg tenkte ikkje noko særleg over det. Det var krig, og me tykte berre det var svære greier når det vart eit tysk fly mindre, sa Frøyseth i intervjuet.

Ei som kan fortelja om denne spesielle ulukka i dag, er Astri Johansen Kaastad.

– Erling Frøyseth fortalde til mannen min Jørgen at han såg styrten. Flyet, eit rekognoseringsfly, kom frå sør. Flyet fekk motortrøbbel. Nora Kaastad stod på Tornes og såg at det flaug lågt over der. Flyet følgde ein konvoi av tyske krigsskip. Glaset frå cockpiten vart funne i Årvikjo. Flyet gjorde ein runde over Flatråker og utover Langenuen igjen, og styrta, slik ein kunne sjå det frå sagsvingen, i Langenuen sør for Flatholmen, truleg sør forbi Mehammar. Denne flytypen var konstruert slik at dersom flygaren ville hoppa ut i fallskjerm, så måtte han snu flyet oppned og sleppa seg ut. Dette var det for lite høgde til. Tyskarane gjekk frå hus til hus og leita etter augnevitne, også på Tornes.

Dette vert også stadfesta av Magnus Økland. Han hugsar at han var ute på markene og rydda greiner og kvist, og at det var sol og fint vêr den dagen. Det kom svart røyk frå flyet. Men det Magnus hugsar best, var det som skjedde dagen etter. Då kom ei gruppe tyske soldatar til garden, leia av ein offiser med pistol i beltet. Dei leita etter augnevitne. Etterpå gjekk dei vidare til Årvikjo og snakka med folket der, mellom dei Albert i Årvikjo, far til Kristoffer Økland. Albert hadde funne cockpitglaset, og det vart levert til tyskarane i nærast intakt tilstand. Albert fekk ei flaske konjakk som takk.

Men tyskarane fekk ikkje med seg alt. Albert beholdt nokre små delar av cockpitglaset, og også familien til Magnus Økland fekk ein bit. Det var tjukt og bueforma glas, hugsar han.

– Kanskje det framleis finst ein stad, meiner han.


På leiting etter cockpitglaset

Naboen Olav Økland såg også ein bit av glaset då han var gut, han hugsar i dag at det var ganske tjukt.

Det var tyskarane som fortalde at det dreidde seg om eit rekognoseringsfly.

– Det var det dei sa til folket på Tornes, fortel Astri Johansen Kaastad.

– Tyskarane var inne i huset til Nora Kaastad, svigermor mi, og familien hennar i samband med flystyrten. Dei tok seg god tid til å fortelja om kvifor dei var komne til gards. Men kva dei meinte med «ubevæpna rekognoseringsfly» fortel historia ingenting om.

Det kan vera fleire grunnar til at tyskarane gjekk frå gard til gard etter flystyrten. Det var neppe cockpitglaset i seg sjølv dei gjorde seg så stor umake med å finna, men kanskje dei var interesserte i serienummeret som var prenta på glaset? Ei anna forklaring er at dei har vore på jakt etter radiosendarar. Det kan henda at dei hadde fanga opp radiosignal. Me veit at slike sendarar fanst på Tysnes.Nokre meiner dei observerte røyk frå flyet. Det kan vera ei mogleg forklaring på kvifor piloten ikkje kom seg ut av cockpiten, eller rakk å summa seg til ei naudlanding. Han kan ha blitt bedøvd av gassane frå røyken.

Men ein ting er dei fleste samde om:

– Er det nokon som hugsar kva tid dette skjedde?

– Ikkje anna enn at det skal ha vore vinters tid. Det var kaldt, og folk meinte at flygaren burde ha landa på Flatråkervatnet som var islagt med tjukk is.

Det stemmer også med kva Lars Mevatne kan fortelja. Han hugsar godt at det var vinter då det skjedde, truleg februar eller mars, og at folk snakka om at flyet kunne ha naudlanda på det islagte Flatråkervatnet.

Ein som har ei nokså spesiell historie å fortelja, er Terje Kristian Flatråker. For litt meir enn sytti år sidan, i 1947, var han med faren og fiska ved fiskeplassen i Nuen som vert kalla «Stallen». Her fekk dei ein metallboks på kroken. Boksen viste seg å innehalda to glasampullar.

– Dei stamma nok frå flyet og inneheldt truleg morfin, seier Svein Ove Agdestein.

– Det fanst ei luke med førstehjelpsutstyr bak på flyet. Denne må ha opna seg då flyet trefte vassflata og sokk. Terje Kristian Flatråker fortel at dei syntest desse ampullane var nokså «nifse», så etter råd frå ein nabo vart dei knuste.

Dette stemmer også godt med kva andre fortel om at dei meiner å ha fått «napp» på flyet eller delar av flyet når dei har fiska i nett dette området.


Søk i kjeldene

Så langt kva folk i dag kan fortelja. Men kva er den verkelege historia om flystyrten?

Etter eit initiativ frå Sveinung Økland, son til Olav Økland, som hugsar godt den tyske konvoien, vart krigshistorikaren Fridthjof Ruud kontakta. Etter nokre leiterundar kom svaret.

Datoen for ulukka var 30. mars 1942, etter ei naudlanding i posisjon 06 Ost 50243. Dersom ein legg dette inn i Luftwaffe Gradnetz, ser ein at havaristaden er i Langenuen, eller «Mitte Londnuen-Fjord, 65 km südl. Bergen», som det heiter i tysk journalføring. Flyet var eit Messerschmitt Bf 109E-7, altså ikkje noko rekognoseringsfly, slik tyskarane av ein eller annan grunn fortalde til folket på Tornes. Piloten som omkom, var den 20 år gamle Gefreiter Paul Reichardt. Krigsdagboka til 11. minesveiperflotilje (M-1101), som i dag er arkivert i det tyske riksarkiv i Freiburg, gjev nærare opplysningar om kva som skjedde i Langenuen 30. mars 1942. Flyet som havarerte var eskorte for ein konvoi som gjekk frå Bergen til Stavanger med mineleggjaren Ostmark eskortert av minesveiparane M-1, M-2 og M-1101 (armert tråler). I krigsdagboka heiter det såleis: «Jäger Nr. 10 bei Skaarleuchtfeuer im Langenuen abgestürzt und gesunken» – jeger nr. 10 har styrta og sunke ved fyrlykta på Skår.Sabotasje på dette og andre fly stasjonert på Sola og Herdla har vore nemnd som ein mogleg årsak til havariet, men det er meir sannsynleg at det kan skuldast andre og meir opplagte skader.

14. februar 1941 buklanda nemleg «vårt fly» Bf-109 E7 werknr 4176 ved Bernay St. Martin-flyplassen i Frankrike. Flyet tilhøyrde då 3./JG 2. Buklandinga skuldast «Bedienungsfehler» og skaden vart estimert til 60 prosent, noko som i utgangspunket var nok til at flyet skulle kondemnerast. Skaden vart seinare nedgradert, og flyet vart reparert ved Gerner-fabrikken i Frankfurt-Rebstock i Tyskland. Testpilot og flyinstruktør Anton Riediger gjennomførte testflyging 11. november 194,1 og godkjende flyet for vidare teneste i Luftwaffe. Flyet vart seinare overført til Noreg og 3./JG 5 på Herdla, og som me veit styrta det i Langenuen 30. mars 1942 på grunn av motorproblem.

Flyet hadde altså vore månadsvis på verkstad i 1941, og etter reparasjon testa og godkjend. Styrten til Reichardt har høgst sannsynleg med dette å gjera.

Men kven var eigentleg piloten som mista livet? Ein førespurnad til byarkivet i Duisburg, fødebyen som står oppgjeve i den tyske tapslista, gjev svar. Paul Reichardt vart fødd 5. mars 1922, som son til telegraflinestrekkjar Paul Theodor Reichardt og Helena Maria Reichardt, f. Ott. Paul Reichardt var katolikk, og arbeidde som skiltmålar før han vart kalla inn til krigsteneste og vart pilot i staden.

15. april 1942 kom ein kort nekrolog over Paul Reichardt på trykk i National-Zeitung. Der vert det nemnd at han meldte seg som «Kriegsfreiwilliger» til krigsinnsats. Dette at Paul Reichardt på eit tidspunkt meldte seg som friviljug til aktiv militærteneste tyder på at motivasjonen var høg. Det gjer det også truleg at han høgst sannsynleg var innom Hitlerjugend (og Reicharbeitsdienst) på vegen mot målet som Luftwaffe-pilot.


På havsens botn

I dag ligg flyet framleis i Langenuen – på havsens botn, som det heiter. Tanken på å lokalisera vraket og henta det opp er sjølvsagt forlokkande. Sjølv om dei tyske journalane har ført opp posisjonen for flystyrten, i tillegg til krigsdagboka si opplysning om fyrlykta på Skår, vil ei leiting etter vraket bli både vanskeleg og truleg også kostbar om ein ikkje finn nokon som er viljuge til å ta på seg eit slikt oppdrag.

For nokre år tilbake vart det gjort eit søk med såkalla ROV i det området av Langenuen som vert kalla «Stallen». Leitinga var utan resultat, truleg fordi ein ikkje hadde dei opplysningane om den sannsynlege lokaliseringa av vraket som me har i dag. Ein grunn til at flyet ikkje har latt seg lokalisera, er at vrakdelane kan liggja spreidd over eit større område på sjøbotnen. Det er langtfrå sikkert at flyvraket er intakt. Men det veit ein ikkje.

Det finst altså framleis eit Messerschmitt Bf 109E-7 i Langenuen – og kven veit, kanskje blir det funne og henta opp ein dag?


Forkorta versjon

Denne artikkelen er ei sterkt forkorta versjon av ein lengre artikkel i Sogeskrift for Tysnes 2018, etter ei lengre rekkje av vitneutsegn, samtalar, e-postar og anna, samt sjølvsagt djupdykk i litteratur og ikkje minst tyske militære og sivile arkiv. Det meste av dette arbeidet er gjort av Sveinung Økland, som også tok initativet til prosjektet. I tillegg må det også rettast ein ekstra takk til Frithjof Ruud, som har framskaffa mange opplysningar. Også takk til Svein Ove Agdestein og Ole Bjørn Sæhlensminde.

Kjelder og litteratur

Arkiv og liknande ressursar (alfabetisk):

• Dagboksinnføringar for Admiral Westküste

• Das Bundesarchiv-Militärarchiv

• Eihnwohnerbuch der Stadt Duisburg 1930, 1933 og 1935.

• Gen.Qu. loss report from February 14, 1941 No. 11

• Gerhard Stemmer, senior member, 12ocklockhigh.net

• Herdla museum

• Norsk Krigshistorisk Forening si Facebook-side, takk for god hjelp til Håvard Hovdet, Erling Skjold

• Professor Michael Kanther, Stadtarchiv Duisburg

• Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.

• Arnold Koch sitt siste tokt. Bladet Tysnes, desember 1995.

Litteratur

• Andreas Brekken: Luftwaffe Fighters & Fighter-Bombers over the Far North, utg. 2008

• Werner Girbig: Jagdegeschwader 5 «Eismeerjäger». Band 2. Utg. Motorbuch Verlag, 1975.

• Wikipedia


FYRLYKTA PÅ SKÅR: Her ser ein nordover mot Flatråker og «Stallen». Fyrlykta vert nemnd i dei tyske rapportane som næraste landemerke for flystyrten. (Foto: Knut Rage.)
FYRLYKTA PÅ SKÅR: Her ser ein nordover mot Flatråker og «Stallen». Fyrlykta vert nemnd i dei tyske rapportane som næraste landemerke for flystyrten. (Foto: Knut Rage.)

Siste saker Gå til framsida

Mykje vatn over stemma

Regntida har visst innteke Tysnes også. Til tider har det nesten «bøtta» ned enkelte stadar dei siste par vekene.Nedbøren har periodevis vore veldig lokal, og ein har kunna opplevd tørr vegbane enkelte stadar og skikkeleg store vasspølar andre stadar i kommunen.Nedbøren viser godt att i dei lokale vassdraga. Ein tur forbi Onarheimsvatnet tysdag var eit godt døme på det. Då rann...

Rune Alver kjem til OnarTun

Er du glad i klassisk musikk av den storslegne kaliberen, bør du ikkje gå glipp av konserten med Rune Alver og Lise Skjåk Dalen.

– Det finst ikkje liknande

Forfattar og lokalhistorikea Knut Rage reiser kvart år frå Tysnes til Hatlestrand for å få med seg Mytologifestivalen. I år skulle ikkje vera eit unntak.