MYKJE VEGETASJON I DAG: Landstaden til den 30 år gamle skipshandlar Wilhelm Giertsen i Bergen vart bygt opp av den kjende byggmeister Rasmus Johnsen Bakka eller Tysnes i åra etter første verdskrigen. Først bygde han kaien og ei slags «peisestova», her nede i Gøysundet, sidan eit stort naust eller sjøbu. Så vart det laga til veg opp til den gamle Saratufto, der hovudhuset vart bygt, det vi skimtar her til venstre midt i vegetasjonen. Fiffen i Bergen likte seg i det dei kalla Godøsund. Rasmus Tysnes hadde akkord på arbeidet og heldt på å gå konkurs på grunn av prisstigningen i den første etterkrigstida. Han var gift to gonger, og begge konene var i slekt med mannen til Sara. (Foto: Morten Haaland)
MYKJE VEGETASJON I DAG: Landstaden til den 30 år gamle skipshandlar Wilhelm Giertsen i Bergen vart bygt opp av den kjende byggmeister Rasmus Johnsen Bakka eller Tysnes i åra etter første verdskrigen. Først bygde han kaien og ei slags «peisestova», her nede i Gøysundet, sidan eit stort naust eller sjøbu. Så vart det laga til veg opp til den gamle Saratufto, der hovudhuset vart bygt, det vi skimtar her til venstre midt i vegetasjonen. Fiffen i Bergen likte seg i det dei kalla Godøsund. Rasmus Tysnes hadde akkord på arbeidet og heldt på å gå konkurs på grunn av prisstigningen i den første etterkrigstida. Han var gift to gonger, og begge konene var i slekt med mannen til Sara. (Foto: Morten Haaland)

Sara Tufte?

Publisert 18.08.2019 kl. 06.00.

Bygdebladet har eit sommarportrett frå Gøyena tidleg i juli. Journalisten skriv om ein gamal landstad «som heitte Sara Tufte, rett overfor Godøysund fjordhotell». Då kom eg til å tenkja på kvinnelagnaden som er knytt til dette namnet, ein vond kvinnelagnad – og ein tung barne- og familielagnad – i andre halvpart av 1800-talet. Men det vonde vart snudd til noko godt. Me snakkar om Saratufto i Gøysundet, tufto der Sara hadde huset sitt.

Sara Rasmusdotter frå Vetrhus, Selje i Nordfjord, kom til Tysnes tidleg på 1850-talet i lag med ektemannen, tysnesingen Amund Amundsen. Han var frå plasset Leiro under Øvra-Humlevik. Det er mogeleg at han var kyst-sjømann, og at han hadde treft Sara i Nordfjord på ei reis. I alle høve fekk han henne med seg heim til Tysnes, der dei to fekk bygsla grunn til ei lita stova på vestre neset i Stora-Gøyo.

Avgifta for husmannstufto betalte dei til den eine av dei tre brukarane i Stora-Gøyo, «Tod’n», som han gjekk for. Dette var Johannes Larssen frå To frå Uggdalssokno, som hadde gifta seg til Stora-Gøyo med ei av døtrene til Håko Solheim eller Gøyo. (Det noko turbulente miljøet i Gøyena er omhandla skjønn-litterært i Johannes Heggland si bok «Menneskebrunnen» (1949), som han hausta mykje åtgaum for, blant anna på grunn av kvinne-perspektivet i romanen. Heggland kallar Gøyena for Ivarsøyane).


Slutt på gode dagar

Sara Vetrhus og Amund Leiro sine gode dagar var slutt då Amund døydde i august 1861, 46 år gamal. Sara var framleis ei ung kvinne på berre 34 år, og sat åleine med tre born, men mista det eine to månader seinare, berre sju år gamalt. Dei gode dagane må ha vore slutt før Amund døydde. Då Sara fødde tvillingar i januar 1862 vert den avlidne mannen hennar ført i kyrkjeboka som far til borna. Det kunne ha vore mogeleg, men sidan kom det fram at det var «Tod’n» som var faren, altså grunneigaren, husbonden.

Sjølv om Amund framleis var i live då dei to borna var unnfanga, våren 1861, har det stått klart for folk at han ikkje var heime på den tida. Det har vore så definitivt klart at folk har leita etter ein annan barnefar. Då var det saka kom opp. Det tok truleg heller ikkje så lange tida. Det er òg mogeleg at Amund ikkje døydde heime i Tysnes. Litt rettferd var der i systemet, for Todn’n måtte betala oppfostringsbidrag for dei to borna fram til dei var 15 år gamle. Det hadde han råd til.


Reiste heim

Borna til enkja Sara vart sett ut til oppfostring hos andre. Sjølv reiste ho med høg skamfaktor heim att til Nordfjord, der Tysnes fattigkommisjon hadde gjort avtale med broren Lars Rasmussen Færestrand, om at han skulle forsørga henne. Ganske kort tid etter fekk ho teneste på gjestgjevarstaden Vågsbergjet i Selje (som forresten i dag er museum). Kring 1890 budde ho i Hollevik i Selje, rett ved Vågsbergjet, der ho dreiv med spinning og truleg med dagsarbeid.

Borna sørpå fylgde med i mora sin lagnad. Sonen Engel, som hadde talegåver og vart lekpreikar og kolportør (bokseljar), reiste mykje nordetter. Dermed visste dei òg at Sara tidleg på 1890-talet hadde vorte sengeliggjande. Ei av døtrene, ei av tvillingdøtrene, tok henne då heim til seg. Såleis fekk ho sine siste 14 år på Lande i Tysnes, sengeliggjande, men med dotter og barneborn rundt seg. Sonen Engel, som må ha vorte delvis fostra på garden Tysnes, flytta heim att frå Nord-Noreg i 1904. Sara sine etterkomarar er spreidde kringom både i USA og i Noreg.

Johannes Heggland si barnebok «Syskenlaget» (1966), som han sjølv sette veldig stor pris på, omhandlar lagnader som borna til Sara Vetrhus frå Nordfjord fekk. Og det er liten grunn til å tru at han ikkje kjende denne lagnaden, rett i nabolaget til Heggland.


Kjøpt opp av skipshandlar

Tufto der Sara hadde sitt hus på 1850-talet – i omlag ti år – vart heitande Saratufto. Då Amund døydde 1861 vart huset sett i pant til landhandlar Mohr i Gøysundet, der var nok handelsgjeld. Mohr sytte for at huset vart gjort om i pengar. Det vart selt. Om lag 60 år seinare vart neset der Saratufto låg kjøpt av skipshandlar Giertsen i Bergen.

Hovudhuset i landstad-komplekset hans kom til å dekkja den litle tufto, men lagnaden knytt til ho som budde der er likevel ikkje gøymt. Den er dokumentert i mi tredje bok til tysnesingane, i kapittelet om Gøyena, eller det tysnesingane i dag i hovudsak kallar Godøy, med Store Godøy, Litle Godøy og Godøysund.


TUFTO: Kartet viser hovudhuset som skipshandlar Giertsen let byggja noko opp frå Gøysundet kring 1920, samt resten av anlegget i dag. Det er merkt Tufte, det rette er Tufto. Grunnen etter den litle Saraståvo vart skjult av den store landstad-grunnen. Stadnamna Tufteneset og Tuftenesvikjo kan tyda på at det òg hadde stått andre små stovehus på vestre neset, altså før Sara og Amund sette opp sitt hus tidleg på 1850-talet.
TUFTO: Kartet viser hovudhuset som skipshandlar Giertsen let byggja noko opp frå Gøysundet kring 1920, samt resten av anlegget i dag. Det er merkt Tufte, det rette er Tufto. Grunnen etter den litle Saraståvo vart skjult av den store landstad-grunnen. Stadnamna Tufteneset og Tuftenesvikjo kan tyda på at det òg hadde stått andre små stovehus på vestre neset, altså før Sara og Amund sette opp sitt hus tidleg på 1850-talet.

Siste saker Gå til framsida

Fjord1 vil møta tysnespolitikarane

Prosjektdirektør Nils Kristian Berge i Fjord1 set si lit til at politikarane i Tysnes godkjenner søknaden om nytt teknisk bygg på ferjekaien i Våge på neste møte i utval for landbruk/teknisk.