HARDT ARBEID: Hans Singelstad og borna på torvskjering i Storhaugsmyro. Frå venstre Bjørn, Hermod, Nils Magne, Hans, Øyvind og Liv. Frå midten av 1950-åra. Gards- og ættesoga band 4. (Foto frå lokalhistorisk arkiv)
HARDT ARBEID: Hans Singelstad og borna på torvskjering i Storhaugsmyro. Frå venstre Bjørn, Hermod, Nils Magne, Hans, Øyvind og Liv. Frå midten av 1950-åra. Gards- og ættesoga band 4. (Foto frå lokalhistorisk arkiv)

Då torv var brensel

Å spa ut torv var hardt arbeid for både store og små. Ingen slapp unna dette viktige arbeidet.
Publisert 27.12.2019 kl. 18.00.

Øyane i Tysnes har ikkje alltid vore overgrodde av tre og kratt som i dag. Ser ein på eldre fotografi vil ein snart leggja merke til det motsette – landskapet er nesten snaua for tre og buskar. Ein felte tre til det aller meste – husbygging, for å laga båtar og reiskapar, og ikkje minst til brensel. Utan straum trong ein ved i omnen, i grua og på kjøkenet. Om ein så berre skulle ha ein skvett kaffi laut det fyrast.

Dermed vart det hogge alle stader. Problemet var berre at folk ikkje var like gode på nyplanting. Følgja var at Tysnes i periodar var bortimot heilt snaua for skog. I tilllegg gnog dyra på buskar og lauvtre. Folk måtte skaffa brensel på anna vis. Attåt alt dette kom også eksport av tømmer til Skottland, særleg på 1700-talet. Det var på Kleppa at dei var nokre av dei første som tok til å spa torv til brenselføremål.


Dei som eigde ei myr spadde torv

Løysinga for mange var å fyra med torv og lyng, ikkje minst på gardar med lita utmark som stort sett berre bestod av lauv og brake. Men dei aller fleste hadde ei myr som dei kunne spa opp og turka torv frå.

Det var eit tungt og slitsamt arbeid. Ein måtte spa djupt, og myrjorda vart henta opp i store stykke. Som oftast måtte ungane også vera med, ingen slapp unna! Då jobben endeleg vart gjort, måtte torvstykka turkast til dei var harde som tre før dei hamna i omnen. Torva gav god varme, og gav frå seg røyk med ei stikkande, men god lukt, som artikkelforfattaren har opplevd både på Shetland og Orknøyane.

I gards- og ættesoga for Tysnes vert det fortald noko om torvskjeringa kringom på gardane. Nokre stader fekk dei torva ned til gardane på løypestreng. Andre stader vart det bygd eigne torvhus. Det var då helst dei som hadde lite vedaskog sjølve som spadde torv, for å spe på brenselet. Eit bruk på Søreide kosta jamvel på seg ein torvmaskin, som blanda mold og vatn til firkanta stykke som ein turka på stein og fjell.

Fyring med torv tok etter kvart slutt utetter 1930- og 1940-talet, og då straumen kom ti år seinare vart det stort sett heilt slutt. Ein ting var at det som fanst av torvmyrar stort sett var oppspadde, ei anna sak var at det tok til å gro til att, kombinert med elektriske komfyrar som ikkje trong vedfyring. Bruk av ved gjekk no heilt over til å handla om oppvarming.


«Torvonna» varte frå tre til fem dagar

For ti år sidan skreiv Nils Magne Singelstad ein forvitneleg artikkel om nettopp torvspaing på Singelstad, som me ser på biletet (Sogeskrift for Tysnes, 2009).

– Kol og koks kosta pengar, så det var ikkje mange som såg seg syn med å kjøpa det! skriv han.

– På Singelstad var det, til liks med dei fleste gardane i Solheimsdalen, ekstra knapt med skog. Her ligg gardane relativt høgt til fjells, og den skogen som fanst, måtte ein verna om, for den var gull verd. På Singelstad strekte utmarka seg til fjells, over det som den gongen var skoggrensa. Difor måtte me spara på dei trea som var. Hogg ein fyrst ei bjørk eller ei older, var det viktig å nytta henne godt ut. Det var ikkje snakk om berre å nytta det beste, og la greinene liggja att! Nei, alt vart frakta til gards, og greinene vart utnytta til minste kvist.


Hardt arbeid

– Sjølve torvtakinga fann stad om våren eller tidleg på sommaren, før slåtten. Det var den gunstigaste tida, både med tanke på fordeling av arbeidet mellom onnene og med tanke på at torva trong ein god turkeperiode før hausten kom. Slik eg minnest, varte denne «torvonna» frå tre til fem dagar, fortel Nils Magne Singelstad.

– Før me byrja med sjølve torvskjeringa, måtte me fjerna det øvste jordlaget med det som fanst av planteliv. Det kunne vera gras, lyng av ymse slag, og myrull, med meir. Det var eit heilt arbeid, for me måtte gjerne ta bort ein liten halvmeter med jord før me kom ned i den feite, fine torva. Kvart torvhol kunne vel vera 20-25 kvadratmeter stort, alt etter kor lang tid ein rekna med å ha til rådvelde. Det nytta ikkje å koma attende til same torvholet seinare. Så snart det kom regn, ville det fyllast med vatn.

Det var hardt arbeid for store og små, ikkje minst dei små – for i dette arbeidet måtte alle ta del. Det var som regel ungane som fekk jobben med å leggja torva ut over lyngrabbane slik at ho kunne verta turr. Og turketida var lang, torvstablane stod i vind og vêr heile sommaren før dei vart henta.

I hylla heime har artikkelforfattaren nokre slike torvstykke – til pynt. Framleis er torv eit viktig brensel i trefattige land, medan det hos oss her heime held på å gro over med tre, og det har kome varmepumpar i dei fleste hus.


FRÅ SHETLAND: Slik såg torva ut når den var turka. Desse torvklumpane er frå Shetland, der torv framleis er mykje brukt som brensel. Dei både ser og kjennest ut som koks. (Foto: Knut Rage)
FRÅ SHETLAND: Slik såg torva ut når den var turka. Desse torvklumpane er frå Shetland, der torv framleis er mykje brukt som brensel. Dei både ser og kjennest ut som koks. (Foto: Knut Rage)

Siste saker Gå til framsida

Dømt for ruskøyring

Ei kvinne frå Trøndelag er i Sunnhordland tingrett dømt for å ha køyrt i rusa tilstand på Tysnes. Hendinga fann stad hausten 2018.Kvinna var tiltalt for å ha køyrt bil med ein alkoholkonsentrasjon i blodet på minst 2,08 promille. Ho erkjente seg ikkje skuldig etter tiltaleavgjerda.Eit av punkta som vart drøfta i retten var kor høg promille kvinna faktisk hadde då ho køyrde, og...

Frå barnehage til militæret

Sjurd Sandvik Pedersen hadde eit halvt års ventetid mellom vidaregåande og militæret. Det enda med vikarjobb i Lunde barnehage.